ทรัพย์สินทางปัญญามีบทบาทสำคัญต่อการสร้างมูลค่าเพิ่มและความสามารถในการแข่งขันของธุรกิจ ช่วยให้ผู้ประกอบการสามารถรักษาผลประโยชน์จากการลงทุนในความรู้ เทคโนโลยี และความคิดสร้างสรรค์ได้ และเป็นสินทรัพย์ที่มีศักยภาพในการสร้างรายได้และเพิ่มมูลค่าทางเศรษฐกิจให้แก่กิจการ
แต่การนำมูลค่าดังกล่าวมาใช้เป็นเครื่องมือในการเข้าถึงแหล่งเงินทุน โดยเฉพาะใช้เป็นหลักประกันสินเชื่อ ยังมีความท้าทายในทางปฏิบัติอันเกิดจากความยากในการประเมินมูลค่าและความเสี่ยงที่สถาบันการเงินต้องรับภาระ
ประเด็นนี้กำลังได้รับความสำคัญในนโยบายเศรษฐกิจทั่วโลก เพราะการสร้างนวัตกรรมต้องอาศัยการระดมทุนเพื่อนำความคิดเหล่านั้นไปพัฒนาต่อยอดในเชิงพาณิชย์ด้วย
สำหรับประเทศไทยกระทรวงพาณิชย์เริ่มผลักดันการพัฒนาระบบประเมินมูลค่าทรัพย์สินทางปัญญา เพื่อเปิดโอกาสให้ผู้ประกอบการสามารถนำทรัพย์สินดังกล่าวมาใช้ประกอบการเข้าถึงแหล่งเงินทุน โดยเฉพาะการนำทรัพย์สินทางปัญญามาใช้เป็นหลักประกันสินเชื่อ
มูลค่าทางเศรษฐกิจที่ไม่ได้สะท้อนอยู่ในงบดุลเสมอไป
ทรัพย์สินทางปัญญาเป็นส่วนหนึ่งของสินทรัพย์ไม่มีตัวตน (Intangible Assets) ซึ่งมูลค่าขึ้นอยู่กับศักยภาพในการสร้างผลตอบแทนทางเศรษฐกิจในอนาคต ไม่ใช่เพียงต้นทุนในการพัฒนาอย่างครบถ้วน เนื่องจากมาตรฐานบัญชีกำหนดเงื่อนไขในการรับรู้สินทรัพย์ไม่มีตัวตน โดยเฉพาะสินทรัพย์ที่กิจการสร้างขึ้นเอง ทำให้ข้อมูลไม่ชัดเจนและเกิดความไม่สมมาตรของข้อมูล (Information Asymmetry) ระหว่างผู้ประกอบการกับสถาบันการเงิน ซึ่งเป็นอุปสรรคต่อการประเมินมูลค่าเพื่อนำทรัพย์สินทางปัญญามาใช้เป็นหลักประกัน เช่น เครื่องหมายการค้าที่กิจการสร้างเองอาจมีมูลค่าทางเศรษฐกิจสูงจากชื่อเสียงและความเชื่อมั่นของผู้บริโภค แต่ไม่สามารถรับรู้แบรนด์ที่สร้างขึ้นเองเป็นสินทรัพย์ไม่มีตัวตนในงบดุล ขณะที่สิทธิบัตรอาจมีมูลค่าทางเศรษฐกิจจากศักยภาพสร้างรายได้ในอนาคตสูงกว่าต้นทุนการวิจัยและพัฒนาที่สามารถรับรู้เป็นสินทรัพย์ตามหลักเกณฑ์ทางบัญชี
IP Financing คืออะไร
Intellectual Property Financing คือการนำทรัพย์สินทางปัญญาและสินทรัพย์ไม่มีตัวตนที่เกี่ยวข้องมาใช้สนับสนุนการจัดหาเงินทุนของกิจการ ทั้งการใช้เป็นหลักประกันสินเชื่อ การใช้สิทธิในกระแสรายได้จากทรัพย์สินดังกล่าวเพื่อระดมทุน เพื่อประกอบการตัดสินใจลงทุน
รูปแบบหนึ่งคือการใช้สิทธิในทรัพย์สินทางปัญญา (IP-backed Lending) เช่น สิทธิบัตร เครื่องหมายการค้า และลิขสิทธิ์ เป็นหลักประกันสินเชื่อ แต่การมีหลักประกันไม่ได้ทำให้ได้รับอนุมัติสินเชื่อโดยอัตโนมัติ สถาบันการเงินยังต้องพิจารณาความสามารถในการชำระหนี้ กระแสเงินสด และความเป็นไปได้ในการบังคับหลักประกันเมื่อผู้กู้ผิดนัดชำระหนี้
ทรัพย์สินทางปัญญายังสามารถใช้สนับสนุนการระดมทุนผ่านตลาดตราสารหนี้ได้ เช่น ในปี 1997 David Bowie นักดนตรีชาวอังกฤษ ระดมทุน 55 ล้านดอลลาร์สหรัฐด้วยตราสารหนี้ที่มีกระแสรายได้ในอนาคตจากค่าลิขสิทธิ์เพลงเป็นสินทรัพย์รองรับ หรือBowie Bonds
จากการเข้าถึงสินเชื่อ สู่การเพิ่มผลิตภาพของเศรษฐกิจ
การประเมินมูลค่าทรัพย์สินทางปัญญาอย่างเป็นระบบอาจช่วยให้สถาบันการเงินเห็นศักยภาพทางเศรษฐกิจของกิจการได้ครบถ้วนมากขึ้น โดยเฉพาะธุรกิจที่ลงทุนในงานวิจัย เทคโนโลยี หรือการพัฒนาแบรนด์อย่างต่อเนื่อง แต่มีข้อจำกัดด้านหลักประกันประเภทอื่น
นอกจากนี้ ในอดีตผู้ประกอบการบางส่วนอาจมองการจดทะเบียนสิทธิบัตรหรือเครื่องหมายการค้าเป็นเพียงต้นทุนในการคุ้มครองสิทธิ แต่หากนำทรัพย์สินดังกล่าวไปใช้สนับสนุนการระดมทุนได้ ก็อาจทำให้เห็นความสำคัญของการบริหารทรัพย์สินทางปัญญาในฐานะกลยุทธ์ทางธุรกิจ และช่วยสนับสนุนการลงทุนในนวัตกรรม โดยเฉพาะในอุตสาหกรรมที่ต้องอาศัยการพัฒนาเทคโนโลยีและนวัตกรรมอย่างต่อเนื่อง
อย่างไรก็ตาม IP Financing ไม่ได้ทำให้เศรษฐกิจเติบโตโดยอัตโนมัติ หากสินเชื่อไม่ได้ถูกนำไปลงทุนในกิจกรรมที่สร้างผลิตภาพ หรือหากต้นทุนการประเมินมูลค่าสูงเกินไป ประโยชน์ทางเศรษฐกิจที่เกิดขึ้นจริงก็อาจมีจำกัด ความสำเร็จของนโยบายจึงควรวัดจากความสามารถในการเพิ่มการลงทุนที่มีคุณภาพ ไม่ใช่เพียงปริมาณสินเชื่อที่ปล่อยออกไป
ทำไมธนาคารจึงยังลังเลที่จะรับทรัพย์สินทางปัญญาเป็นหลักประกัน
แม้ IP Financing จะมีศักยภาพ แต่การนำมาใช้จริงยังมีความท้าทาย 1. ความยากในการประเมินมูลค่า การประเมินมูลค่าทรัพย์สินทางปัญญามีความซับซ้อนกว่าทรัพย์สินที่มีจับต้องได้ เพราะมูลค่าขึ้นอยู่กับปัจจัยที่มีความไม่แน่นอน เช่น ความต้องการของตลาด ความก้าวหน้าทางเทคโนโลยี อายุการใช้ประโยชน์ทางเศรษฐกิจ และศักยภาพในการสร้างรายได้ในอนาคต
2. ความเสี่ยงทางกฎหมาย สิทธิบัตรที่นำมาใช้เป็นหลักประกันอาจถูกเพิกถอนหรือถูกโต้แย้งความสมบูรณ์ของสิทธิ ขณะที่ลิขสิทธิ์บางประเภทอาจมีข้อจำกัดในการโอนหรืออนุญาตให้ใช้สิทธิตามสัญญา ผู้ให้สินเชื่อจึงจำเป็นต้องตรวจสอบทั้งความเป็นเจ้าของ ภาระผูกพัน และความสามารถในการโอนสิทธิอย่างรอบคอบ
แนวทางสำหรับประเทศไทย
ประเทศไทยมีพ.ร.บ.หลักประกันทางธุรกิจ พ.ศ. 2558 ซึ่งเปิดช่องให้ใช้ทรัพย์สินทางปัญญาเป็นหลักประกันได้อยู่แล้ว ความท้าทายสำคัญจึงเป็นการทำให้กลไกดังกล่าวสามารถใช้ได้จริงในระบบการเงิน
การที่กระทรวงพาณิชย์ได้ประกาศแผนปฏิบัติด้าน IP Financing โดยเตรียมนำร่องการใช้เครื่องหมายการค้าเป็นหลักประกันสินเชื่อ ตลอดจนมีแผนพัฒนามาตรฐานการประเมินมูลค่าและส่งเสริมความร่วมมือกับสถาบันการเงิน ถือเป็นความคืบหน้าสำคัญในการส่งเสริมการใช้ประโยชน์ทางเศรษฐกิจจากทรัพย์สินทางปัญญา และเป็นโอกาสสำคัญในการเชื่อมโยงการประเมินมูลค่าทรัพย์สินทางปัญญาเข้ากับการปล่อยสินเชื่อของสถาบันการเงิน
อย่างไรก็ตาม โครงการนำร่องควรมุ่งพัฒนาแนวทางที่ธนาคารสามารถนำมูลค่าทรัพย์สินทางปัญญามาประกอบการกำหนดวงเงินและเงื่อนไขสินเชื่อได้อย่างเหมาะสม ควบคู่กับการพัฒนาระบบข้อมูลและกลไกบริหารจัดการหลักประกันที่ช่วยลดความไม่แน่นอนในการประเมินความเสี่ยง เพื่อสร้างความเชื่อมั่นให้สถาบันการเงินและขยายโอกาสการเข้าถึงแหล่งเงินทุนของผู้ประกอบการที่มีทรัพย์สินทางปัญญาแต่ขาดหลักประกันประเภทอื่น
จากการคุ้มครองสิทธิ สู่การใช้ประโยชน์ทางเศรษฐกิจ
การป้องกันการละเมิดทรัพย์สินทางปัญญาพียงอย่างเดียวไม่ได้รับประกันว่าทรัพย์สินทางปัญญาจะสามารถสร้างรายได้หรือถูกนำไปใช้ในเชิงพาณิชย์ได้จริง เช่น สิทธิบัตรที่ได้รับความคุ้มครองอย่างเข้มแข็งอาจไม่สร้างประโยชน์ทางเศรษฐกิจ หากผู้ประกอบการขาดเงินทุนในการพัฒนาเทคโนโลยีหรือขยายตลาด
นโยบายจึงควรให้ความสำคัญทั้งการคุ้มครองสิทธิและการสร้างกลไกที่เอื้อต่อการนำสิทธิไปใช้ประโยชน์ โดย IP Financing เป็นเครื่องมือที่ช่วยเชื่อมโยงทรัพย์สินทางปัญญาเข้ากับระบบการเงินและการลงทุน เพื่อเปลี่ยนศักยภาพของทรัพย์สินเหล่านี้ให้เป็นกิจกรรมทางเศรษฐกิจที่สร้างมูลค่าเพิ่ม ทั้งนี้ ความสำเร็จของนโยบายไม่ควรวัดเพียงจำนวนสิทธิที่จดทะเบียนหรือทรัพย์สินที่ใช้เป็นหลักประกัน แต่ควรดูการเข้าถึงเงินทุน การลงทุนที่เพิ่มขึ้น และผลต่อผลิตภาพของเศรษฐกิจในระยะยาว
บทความโดยดร. สลิลธร ทองมีนสุข นักวิชาการอาวุโส ทีดีอาร์ไอ
เผยแพร่ครั้งแรกนสพ.กรุงเทพธุรกิจ ฉบับวันที่ 29 ตุลาคม 2569
อ้างอิง
1. Brassell, Martin, and Kris Boschmans. “Fostering the Use of Intangibles to Strengthen SME Access to Finance.” OECD SME and Entrepreneurship Papers, no. 12. Paris: OECD Publishing, 2019. https://doi.org/10.1787/729bf864-en.
2. มติชน. “แผนปฏิบัติ IP Finance นำร่อง ‘เครื่องหมายการค้า’ เป็นหลักประกัน.” มติชน, 24 ตุลาคม 2569, หน้า 4.
3. World Intellectual Property Organization (WIPO). “David Bowie, IP Innovator.” January 13, 2016. https://www.wipo.int/pressroom/en/stories/bowie_ip_innovator.htm.
4. World Intellectual Property Organization (WIPO). Moving IP Finance from the Margins to the Mainstream. Geneva: WIPO, 2025. https://doi.org/10.34667/tind.58498.
5. World Intellectual Property Organization (WIPO). “Valuing Intellectual Property Assets.” https://www.wipo.int/en/web/business/ip-valuation.



